پتانسیل​های معدنی استان آذربایجان​شرقی

استان آذربايجان شرقی با قرار گرفتن بر روی کمربند آلپ- هيماليا يكي ازمناطق غني معدنی کشور است و دارای انديس های متعدد مس و عناصر فلزی ديگر می باشد. كه در آن 159 معدن فعال وجود دارد و 56 نوع ماده معدني شناخته شده از آنها استخراج مي شود.

خاصيت گوناگون زمين شناسي استان آذربايجان شرقي نظير پديده هاي ماگماتيسم، متامورفيسم و شرايط ويژه حوضه هاي رسوبي سبب گرديده تا در استان آذربايجان شرقي مجموعه اي غني از ذخائر معدني فلزي و غيرفلزي وجود داشته باشد.

جدا از تنوع، فراواني و ذخيره هاي اقتصادي، يكي از ويژگي هاي معدني استان آذربايجان شرقي وجود ذخايري از قبيل: دياتوميت، نفلين، سينيت، برليت و ... مي باشد كه پاره اي از آنها در سطح كشور منحصر به فرد مي باشد.

كانسارها و پتانسيل هاي معدني آذربايجان شرقي را مي توان به شرح زير خلاصه كرد:

1ـ مس:

كمربند مس دار طارم ـ قفقاز از بخش شمال شرقی استان آذربايجان شرقي عبور مي كند به همين دليل مس، يكي از عمده ترين توانائي هاي معدني استان است كه پاره اي از آنها نظير مس پورفيري، سونگون، ارزش اقتصادي بسيار در خور توجه دارند.

   کانسار مس سونگون درفاصله 73 کيلومتري شمال غرب شهر اهر ، بزرگترين انديس مس در شمال غرب ايران است. طرح تجهيز معدن و احداث کارخانه​ی اين معدن برای يک دوره​ی31 ساله بهره برداری جهت توليد کنسانتره مس با عيار متوسط 30% به ميزان 150 هزار تن در فاز اول و 300 هزار تن در فاز دوم طراحی شده است و هم چنین با دارا بودن دو ميليارد تن ذخيره، يكي از معادن بزرگ مس دنيا محسوب می شود.

2ـ سرب و روي: در معادن مس سونگون زردنگاب، بارملك و مردانقم، تمركز هاي فرعي از سرب و روي رگه اي گزارش شده است.

معادن متروكه جويبند، شاهقلي بيگلي، ايابين، سنجده و همچنين آثار كاني سازي سرب و روي در نواحي قزل قلعه، اوزون دره و ... حاكي از كاني زائي سرب و روي در استان آذربايجان شرقي است.
3ـ آهن: سرباره هاي ذوب قديمي و همچنين وجود نشانه هائي از آهن در نواحي اهر، مرند احتمال وجود ذخايري از آهن را نشان مي دهد.

4ـ منگنز: در بعضي نواحي آذربايجان شرقي نظير ايده لو، خليفه كمال، گلوجه، چاي تلوار، قره آغاج، زرشلو، بستان آباد، نشانه و پتانسيل هائي از منگنر وجود دارد

5 ـ جيوه: در مناطق سارب چمن، خوينرود و اهر آثار و نشانه هائي از جيوه گزارش شده است.

6 ـ طلا و نقره: طلا و نقره به صورت عناصر فرعي همراه با مس در برخي از معادن مشاهده شده است. مثلاً در معادن مس اهر (مزرعه ، خوينرود و ... ) نقره به همراه مس است.

7 ـ موليبدن: مولبيده به طور عمده در كانسار مس پورفيري سونگون به همراه مس مشاهده مي شود ولي به همراه مس و به صورت محصول فرعي در كانسارها و انديس ها مس قره دره، زند آباد، چشمه خان نيز ديده شده است

8 ـ اورانيوم: در بعضي از توده هاي نفوذي اسيد (گرانيتوئيدها) اهر، هريس، سراب، كاني هاي عنصر اورانيوم وجود دارد كه بر روي برخي از آنها سازمان انرژي اتمي فعاليت​هاي اكتشافي انجام داده است.

9ـ پرليت: در منطقه ميانه به ويژه در نواحي شيرين بلاغ، سفيدخانه، عجمي، اشلق جاي، ذخاير با ارزشي از پرليت وجود دارد.
10ـ دياتوميت: مهمترين كانسار دياتوميت آذربايجان شرقي در 45 كيلومتري جنوب تبريز (معدن ممقان) قرار دارد. افزون بر آن ذخايري در ناحيه ورزقان گزارش شده است.

11ـ نفلين سينيت: معادن نفلين سينيت كشور در نواحي زرگاه، كليبر از استان آذربايجان شرقي قرار دارند كه از نظر توليد آلومينا و فلدسپات از اهميت ويژه اي برخوردارند.که در حال حاضر از نفلين سينيت رزگاه جهت توليد آلومينا و از نفلين سينيت كليبر، جهت توليد فلدسپات مطالعات گسترده اي در دست انجام مي باشد.

12ـ زغال سنگ: يكي از توانائي هاي معدني استان آذربايجان شرقي، زغال سنگ است كه به ويژه در جنوب مراغه، جلفا و شمال كليبر وجود دارد.

13ـ كائولن: زنوز (مرند)، هشترود، اهر، بستان آباد بخش هائي از استان آذربايجان شرقي هستند كه انباشته هائي از كائولن دارند.

14ـ سيليس: در نواحي ميانه، اهر و مراغه ذخايري از سيليس گزارش شده است.

15ـ آلونيت: از ذخاير آلونيت آذربايجان شرقي مي توان به كانسارهاي آلونيت نقدوز و اهر اشاره كرد.

16ـ ساير موارد: زرنيخ، بنتونيت، فلدسپات، ميكا، تالك، آسبست، گرافيت، گوگرد، باريت، گچ، سنگ آهنك ، سنگ هاي تزئيني، پوكه معدني از جمله ذخاير فلزي و غيرفلزي هستند كه پتانسيل خوبي در استان آذربايجان شرقي دارند.

با وجود کشف معادن  مختلف هنوز استان پتانسیل های  نا شناخته زیادی در این زمینه دارد .با وجود این که   صنعت فرآوري مواد معدني نقش بسيار مهمي در توليد مواد معدني با ارزش افزوده ايفا ميکند اما درصد شناسایی و فرآوری ذخایر معدنی استان با استانداردهای جهانی فاصله بسیار زیادی دارد بطوریکه بر اساس این استاندارد رقم شناسایی و فرآوری ذخایر استان آذربایجان شرقی .0.1درصد است .یعنی با توجه به ظرفیت های استان تنها 56 نوع ماده معدنی کشف شده و از این تعداد فقط 36 نوع آن فرآوری می شود .

متاسفانه کم توجهی مسوولان نقش اصلی را در این عقب ماندگی ایفا میکند .بر طبق آمارتعداد معادن استان 159واحد با تعداد شاغلین 1459نفر و میزان سرمایه  اختصاص یافته18622 میلیارد ریال می باشد که با توجه به تعداد کل معادن کشور .3323 واحد –که البته قسمت اعظم آن تحت کنترل بخش خصوصی است –  و سرمایه کل تخصیص یافته به این بخش .2551260 میلیارد ریال – سهم استان با توجه به ظرفیت های فراوانی که در این صنعت دارد تنها 0.7درصد است . وبا تا سف  فراوان  درحالي كه مقرر بود‪ ۱۰درصد مجموع تسهيلات بنگاه‌هاي اقتصادي كوچك و زودبازده آذربايجان شرقي به بخش صنعت معدن اختصاص يابد اين رقم به ‪ ۶/۶درصد كاهش يافته است.

متاسفانه کم توجهی مسوولان نقش اصلی را در این عقب ماندگی ایفا میکند .بر طبق آمارتعداد معادن استان 159واحد با تعداد شاغلین 1459نفر و میزان سرمایه  اختصاص یافته18622 میلیارد ریال می باشد که با توجه به تعداد کل معادن کشور .3323 واحد –که البته قسمت اعظم آن تحت کنترل بخش خصوصی است –  و سرمایه کل تخصیص یافته به این بخش .2551260 میلیارد ریال – سهم استان با توجه به ظرفیت های فراوانی که در این صنعت دارد تنها 0.7درصد است . وبا تا سف  فراوان  درحالي كه مقرر بود‪ ۱۰درصد مجموع تسهيلات بنگاه‌هاي اقتصادي كوچك و زودبازده آذربايجان شرقي به بخش صنعت معدن اختصاص يابد اين رقم به ‪ ۶/۶درصد كاهش يافته است.

البته سایرنقاط آذربایجان نیز در وضعیت بهتری نیستند.استان آذربایجان غربی  با 239 معدن و 1919شاغل از سرمایه ای معادل60234 میلیارد ریال  استان اردبیل با 59 معدن و 392 شاغل از سرمایه ای معادل 10415 میلیارد ریال و استان زنجان با 84 معدن و 960 شاغل از سرمایه ای معادل 31151 میلیارد ریال برخوردار است .

در صورتیکه به استان کرمان با 148معدن و 7421شاغل سرمایه ای معادل  1205029 میلیارد ریال  و استان یزد با 137 معدن  و 6672 شاغل در این بخش سرمایه ای معادل 198541 میلیارد ریال و یا  استان اصفهان با 239 معدن و 4928 شاغل . سرمایه ای معادل 142379 میلیارد ریال. اختصاص یافته است .

با حسابی سر انگشتی می توان به این نتیجه رسید که استان آذربایجان شرقی با وجود ظرفیت و پتانسیل های فراوانی که در زمینه​ی انواع معادن  و نیروی انسانی دارد متاسفانه نه تنها نتوانسته از این پتانسیل ها استفاده کند  بلکه با عقب ماندگی شدیدی نیز مواجه است .

باتوجه به ضرورت حمايت بيشتر از بخش صنعت معدن در قالب تسهيلات اعتباري بنگاه‌هاي اقتصادي كوچك و زودبازده باید توجه داشت که شايسته‌سالاري گام اصلي پيشرفت در تمامي حوزه‌ها از جمله صنعت معدن است که  ضرورت برنامه‌ريزي در اين زمينه و عملياتي‌كردن آن به‌عنوان  یک اصلي علمي اجتناب نا پذیر است .

اميد است با تجهيز و راه اندازی طرح های معدنی استان علاوه بر اشتغال زايی، گام مهمی در شکوفايی صنايع معدنی کشور  و علی الخصوص استان برداشته شود.