هنر شیشه‌گری یکی از قدیمی‌ترین صنایع‌دستی است که بشر به آن اشتغال داشته و کاوش‌های باستان‌شناسی که درگذشته توسط کارشناسان امر انجام‌شده، حکایت از قدمت چهارهزارساله این هنر دارد.

قدیمی‌ترین نمونه شیشه دست‌ساز در مناطقی از خاورمیانه یافت شده است.

رومن گیریشمن مورخ و باستان‌شناس بطری‌های شیشه‌ای بسیاری را از معابد چغازنبیل استخراج کرده و شواهد اندکی نیز از فعالیت هنری این رشته در دوران هخامنشیان یافت شده است.

آثار شیشه‌ای به‌دست‌آمده از دوران اشکانیان و ساسانیان از رواج این رشته هنری در ادوار مورداشاره حکایت دارد.

بخش قابل‌توجهی از آثار هنر شیشه‌گری در اعصار سلجوقی و مغولی یافت شده که حاصل کوره‌های شیشه‌گری و دستان هنرمندان فعال در آن دوران است.

با ظهور اسلام، هنر شیشه گری در مناطقی همچون سوریه نیز شایع و با روی کار آمدن سلسله صفوی و توجه خاص سلاطین این حکومت، کارگاه‌های شیشه‌گری در اصفهان و شیراز ساخته شد و سپس هنرمندان ایتالیایی نیز با الهام از ایران این فعالیت را در کشور خود پیگیری کردند.

 بعد از دوران صفویه، هنرمندان شیشه‌گری به تهران کوچ کردند و آن‌طور که اساتید این رشته عنوان می‌کنند تهران به تنها مرکز این هنر اصیل و ظریف تبدیل شد.

آینده شیشه‌گری در ایران نویدبخش نیست

شهرام مریخی معاون صنایع‌دستی، اداره کل میراث فرهنگی استان تهران معتقد است که اساساً هیچ هنر و رشته فراموش‌شده‌ای در استان تهران وجود ندارد، اما اظهارات اساتید این رشته مؤید واقعیت دیگری است.

برخی از خبرگان و هنرمندان این رشته معتقدند که روش‌های سنتی در این رشته به‌شدت در سایه فراموشی و انزوا قرار دارند و کارگاه‌هایی که در حال حاضر در استان تهران مشغول به فعالیت هستند اغلب به‌صورت صنعتی فعالیت می‌کنند.

مرتضی وفایی استاد و هنرمند بنام این رشته در گفت و گو با خبرنگار مهر بابیان عقب‌ماندگی رشته شیشه گری از علم روز اظهار داشت: هنر شیشه‌گری در حال فراموشی است و متأسفانه ارتباط میان دانشگاه و طراحان و فعالان هنری محدود و کمرنگ است و در وضعیت مطلوبی قرار ندارد.

وی افزود: مشکلات موجود در این رشته نیازمند به ریشه‌یابی عمیق و جدی است تا نارسایی‌های موجود به حداقل ممکن کاهش یابد.

این استاد شیشه‌گری عنوان کرد: پایین بودن کیفیت آجرها و مواد اولیه، وجود ناخالصی‌های بسیار، واردات مواد بی‌کیفیت از خارج کشور، فقدان متولی و نداشتن اتحادیه و بی‌سروسامانی در این رشته از نمونه مشکلات پیش روی این حوزه هنری است.

فرشید ستایش راد، یکی دیگر از فعالان این عرصه در گفت و گو با خبرنگار مهر گفت: درگذشته اساتید و هنرمندانی در این رشته هنری فعالیت می‌کردند که با دست و انبرهایی خاص به محصولات این عرصه شکل و شمایل می‌دادند لیکن در سال‌های اخیر کسی نتوانسته جایگزین این بزرگان شود.

وی افزود: قالب‌ها و رنگ‌هایی که در حال حاضر ساخته می‌شود، شکل و روح ندارد و در حال حاضر شاهد تولید و خلق آثار هنری دستی به شکل قدیم نیستیم.

ستایش راد گفت: افزایش هزینه حامل‌های انرژی و رشد تصاعدی هزینه انرژی کوره‌ها از مبالغ ۸۰۰ تا ۹۰۰ هزار تومان به ۲۵ تا ۳۰ میلیون تومان در ماه، باعث به خطر افتادن بقای کارگاه شد و بسیاری از مراکز این رشته به دلیل نداشتن بضاعت کافی در تأمین هزینه، با رکود و تعطیلی مواجه شدند.

وی افزود: فعالان بسیاری در این بخش بیکار شدند که با جذب توسط کشورهایی همچون هلند در حال حاضر به فعالیت در کشورهای اروپایی مشغول هستند.

چشمان شرکت‌های اروپایی به هنرمندان ایرانی خیره شده است

ستایش راد با اشاره به توانایی هنرمندان شیشه‌گری در تهران عنوان کرد: باوجود مشکلات موجود در این عرصه اما همچنان چشم شرکت‌های بزرگ و صاحب‌نام اروپایی به دستان توانمند هنرمندان ایرانی بنام این عرصه دوخته شده است.

وی افزود: در حال حاضر پارت های باری از کشورهای اروپایی به مقصد تهران حرکت می‌کنند تا تراش هنری موردعلاقه آن‌ها توسط معدود هنرمندان تهرانی، بر روی محصولات و تولیدات آن‌ها نقش ببندد.

ستایش راد گفت: شرکت پاشا باغچه ترکیه به‌عنوان یکی از معروف‌ترین کانون‌های شیشه‌گری در جهان، محصولات خود را روانه تهران می‌کند تا با زینت و تراش هنرمندان تهرانی محصولات خود را با جذابیت بیشتری به  دیگر نقاط دنیا عرضه کنند.     

هدر رفت بالای انرژی در کوره‌های شیشه‌گری

ستایش راد با اشاره به هدر رفت فزاینده انرژی در کوره‌های شیشه‌گری گفت: پِرت انرژی در کوره‌ها بالا است و در حال حاضر کشوری همچون آلمان مبادرت به تولید کوره‌هایی کرده که با سه برابر ظرفیت تولید، ۷۰درصد انرژی مصرفی را کاهش داده است.

وی افزود: ضرورت تهیه کوره‌هایی که هدر رفت انرژی را کنترل کند، برای بقا این رشته بسیار ضروری است زیرا تأمین هزینه‌های بالای حامل‌های انرژی در توان و بضاعت هنرمندان این عرصه نیست.

شهرام مریخی معاون صنایع‌دستی استان تهران در گفت و گو با خبرنگار مهر در تشریح اقدامات حمایتی سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری این استان برای پشتیبانی و رفع معضلات این رشته هنری عنوان کرد: طی رایزنی‌هایی که با برخی از کشورهای اروپایی داشته‌ایم، مقرر است کوره‌ای پیشرفته تهیه شود و با تعبیه آن در مکانی مشخص، هنرمندان بنام این عرصه را با شیوه فعالیت در کوره‌های جدید آشنا کنیم.

وی افزود:ظرف دو ماه آینده این امر محقق می‌شود و انتظار داریم تمامی هنرمندان فعال این عرصه پس از آشنایی با شیوه فعالیت و کار در این کوره‌ها، به تجهیز کارگاه‌های خود به چنین کوره‌هایی مبادرت ورزند.

لزوم ارائه تسهیلات ویژه به هنرمندان شیشه‌گری

به‌طور یقین آنچه در هنر و صنایع‌دستی حرف نخست را می‌زند، عشق و معنویت است اما نباید ازنظر دور داشت که معیشت هنرمند نیز مؤلفه‌ای حائز اهمیت است که باید دستگاه‌های مسئول با طراحی چارچوب و مکانیزمی نسبت به ارتقای کمی و کیفی ارتزاق هنرمند مبادرت ورزند.

هنرمندی که با انبوهی از مشکلات و دغدغه‌های مالی مواجه است، نمی‌تواند آن‌طور که باید با آرامش خاطر نسبت به خلق اثر هنری جاودانه خود اقدام کند.

امید است مسئولان کشوری و استانی با اتخاذ تدابیری هوشمندانه نسبت به ارائه تسهیلات بانکی با سود حداقلی اقدامات لازم را عملیاتی کنند.

اگرچه وام‌هایی برای این فعالیت‌های هنری در نظر گرفته می‌شود اما فرآیند ارائه و پرداخت آن به حدی دشوار و پیچیده است که در مقام عمل جنبه حمایتی آن کمرنگ و کور می‌شود.

هنر و صنایع‌دستی، هویت و نماد فرهنگی محسوب می‌شود و متولیان امر برای حفظ آن باید با نگاهی عمیق و جدی‌تر ورود کنند، نگاهی هدفمند که ضامن پیشرفت، توسعه و ترویج این هنر شود.

امروزه شیشه‌گری به رشته‌ای جهانی در دنیا تبدیل‌شده، نگذاریم هنر مذکور به‌عنوان هویت و شناسه‌ای برجسته در استان تهران، در سایه مشکلات متعدد ریزودرشت اشاره‌شده، در انزوای هر چه بیشتر برود.